Περιγραφή

ΑΠΟ ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ της δεκαετίας του ’80 ως τον εμφύλιο στη Βοσνία το ’90 και την Αθήνα των αρχών του 2000 ο Θοδωρής ψηλαφεί το οικογενειακό τραύμα: την ηχηρή απουσία του πατέρα, τη μεταμόρφωση του μεγαλύτερου αδερφού του Νίκου σε Νικηφόρο, το βουβό πένθος της μητέρας. Και όλα αυτά σε ένα περιβάλλον όπου οι ερωτήσεις ποτέ δεν τίθενται και οι απαντήσεις ποτέ δεν δίνονται.

Μια νουβέλα για τη δύσκολη ενηλικίωση δύο αδερφών και τους ακατάλυτους δεσμούς του αίματος με φόντο την ηχώ ενός πολέμου που δεν λέει να σβήσει.

«Η μάνα με περιμένει με το χέρι αντήλιο. […] Έχει, ως συνήθως, αναμμένο τσιγάρο στο στόμα· που και που τινάζει τη στάχτη στο τασάκι. Το δυνατό φως τονίζει τις γραμμές γύρω από το σφιγμένο στόμα της. Βγάζω από την τσέπη της ζακέτας μου ένα πακέτο τσιγάρα, της ζητάω αναπτήρα.

“Καπνίζεις; Από πότε;” ρωτάει καθώς ανάβω.

Σηκώνω τους ώμους, φυσάω τον καπνό.

“Κάθε επίσκεψη και μια έκπληξη;” ρωτάει.

“Μπορεί”.

Μένουμε εκεί για ώρα. Σιωπηλοί, καπνίζοντας.

Ο ήλιος έχει αρχίσει να πέφτει τώρα. Η σκιά της –και η δική μου–, καθώς η μέρα σβήνει, μακραίνει πάνω στις πλάκες της αυλής, που χρόνια περιμένουν κάποιον να τις ασβεστώσει».

Άλλες Πληροφορίες

ISBN: 9786185461669
Διαστάσεις: 14,5 x 22
Εξώφυλλο: Μαλακό

Κρατικό Βραβείο Νουβέλας – Διηγήματος 2024 | Βραβείο Νουβέλας – Βραβεία «Αναγνώστη» 2024

Έγραψαν

Στον πυρήνα των πυκνών, εσωτερικά εστιασμένων πεζών του Άκη Παπαντώνη βρίσκονται πάντα οι ανθρώπινες σχέσεις σε συνθήκες κρίσης. Στη νέα του νουβέλα, η εμπλοκή του μεγάλου αδελφού σε εθνικιστική οργάνωση και η αινιγματική δράση του στον εμφύλιο της Βοσνίας του ’95 κινητοποιούν τον μικρότερο αδελφό, ο οποίο καταδύεται στο οικογενειακό αρχείο προσπαθώντας να διαλύσει την ομίχλη των χρόνων της δύσκολης ενηλικίωσής τους. Αποσπασματική αυστηρή δομή και στιλιζαρισμένος ρεαλισμός σ’ ένα υψηλής εσωτερικής θερμοκρασίας, συγκινητικό, διόλου μελοδραματικό αφήγημα για τους δεσμούς του αίματος που δοκιμάζονται σε ακραία συμφραζόμενα («Η τελευταία αρκούδα του δάσους»).

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Το Βήμα/ Βιβλία, 11/02/2024
Λαμπρινή Κουζέλη, Το Βήμα/ Βιβλία, 17/12/2023

Όταν ο πατέρας τους φεύγει για τη Γερμανία, κάποια στιγμή στα παιδικά τους χρόνια, και εξαφανίζεται, ο κατά τρία χρόνια μεγαλύτερος αδερφός του Θοδωρή, ο Νίκος, παίρνει τη θέση του και γίνεται «η τελευταία αρκούδα του δάσους» που σκαρφαλώνει στο μπαλκόνι, φυλάει σκοπιά για χάρη του. Θαυμασμός από τη μία και προστασία από την άλλη, έγνοια και στοργή και από τις δυο πλευρές, που εκφράζεται περισσότερο με σιωπές παρά με λόγια. Όταν ο Νίκος επιστρέφει από τον πόλεμο της Σρεμπρένιτσα, όπου είχε συμμετάσχει με την Ελληνική Εθελοντική Φρουρά, ο Θοδωρής δεν θα κάνει τις επικίνδυνες ερωτήσεις και ο Νίκος, πλέον Νικηφόρος, δεν θα κάνει τις επώδυνες εξομολογήσεις.

Πώς διαχειρίζεται την απουσία του γονιού ένα παιδί, με τι τρόπους αυτή το τραυματίζει και το διαμορφώνει για πάντα; Πώς αλλάζει την κατανομή ρόλων σε μια οικογένεια; Πόσο διαφορετικά βιώνουν αυτή την απουσία δυο αδέρφια; Κι ύστερα, πώς εξακολουθεί κανείς να αγαπά κάποιον με την υποψία ότι έχει συμμετάσχει σε εγκληματικές πράξεις φρίκης, πώς ισορροπεί η στοργή στο λεπτό όριο της σιωπής;

Σφιχτή στην αφήγησή της, δηλωτική όσο χρειάζεται, υπαινικτική όπου απαιτείται, η νουβέλα απαρτίζεται από 24 κεφάλαια που τιτλοφορούνται με τα γράμματα του αλφαβήτου, σαν την ομηρική «Οδύσσεια», στα οποία παρεμβάλλονται σύντομα κεφάλαια εκτός του αφηγούμενου χρόνου, όπου οι σιωπές του Νίκου γεμίζουν με λόγια, ενώ αυθεντικές μαρτυρίες επιβιωσάντων από τη Σφαγή της Σρεμπρένιτσα διευρύνουν το πλαίσιο της αφήγησης, συνδέοντας την οικογενειακή τραγωδία με την οικουμενική. Εγκατάλειψη, έγκλημα, πόλεμος, θάνατος, ιερή αδελφική αγάπη· η θεματολογία και η οργάνωση της νουβέλας παραπέμπει σε ζητήματα ηθικά και σε μυθικές φιγούρες του αρχαίου δράματος. Μετά την πολλά υποσχόμενη εμφάνισή του με τον «Καρυότυπο» (2014) ο επιγενετιστής Άκης Παπαντώνης προσπαθούσε να εξελίξει μια προσωπική συγγραφική φωνή, χωρίς πάντοτε με επιτυχία. Εδώ έχει βρει πλέον μια ώριμη φωνή, ικανή να εκφράσει όσα τον ενδιαφέρουν –τους βιολογικούς δεσμούς, τη μνήμη της στοργής, τη γονεϊκή απουσία, πάντοτε μεταξύ Βαλκανίων και Κεντρικής Ευρώπης–, που συγκινεί και προβληματίζει χωρίς τεχνοτροπικές υπερβολές που αποδυναμώνουν την αφήγηση.

Γιάννης Καλογερόπουλος, NO14ME, 19/02/2024
Αγγελική Σπηλιοπούλου, Fractal, 27/02/2024
Βίκυ Μαντζώρου, facebook, 28/12/2023

Ο τίτλος μου θύμισε την «Τελευταία αρκούδα του Πίνδου » από το «Διπλό βιβλίο» του Δημήτρη Χατζή Υπάρχουν βέβαια εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ τους και στη θεματολογία ( έμμεση κριτική του εξαστισμένου τρόπου ζωής ,νοσταλγία για το παρελθόν, η σκιά της μετανάστευσης, η βαθιά μοναξιά του ανθρώπου που αισθάνεται πως δεν ανήκει πουθενά, ούτε εδώ ,ούτε εκεί ,η απουσία κλπ ) και στην αφήγηση ( απλή ,λιτή αφήγηση με ομιλούσες σιωπές, μικρές προτάσεις, «το «σπάσιμο της μορφής» σαν μια απάρνηση της κληρονομημένης αστικής τέχνης», όπως γράφει κι ο ίδιος ο Χατζής κλπ) αλλά εδώ είναι κάτι άλλο.

Δυό αγόρια ο Νίκος-μετέπειτα Νικηφόρος-και ο Θοδωρής μεγαλώνουν στην Αθήνα του 1980 με μια βαθιά τρύπα στο στήθος : την απουσία του πατέρα τους που έφυγε για τη Γερμανία. Ο Νίκος, ο μεγαλύτερος ,γεννημένος αρχηγός και προστάτης των άλλων θα ανοίξει στο μέλλον πολλές τρύπες στην καρδιά ανθρώπων που δε γνωρίζει αλλά είναι για εκείνον εχθροί, μακριά στα βουνά της Σερβίας. Σρεμπρένιτσα, Ποτοσάρι, Βλασένιτσα και άλλα μαρτυρικά τοπωνύμια. Θα στρατολογηθεί από αθλητικό παράγοντα σε μια εθνικιστική οργάνωση ,έναν σύνδεσμο (που όλοι γνωρίζουμε ποιος είναι αν και δεν αναφέρεται.)Από εκεί και μετά ο δρόμος είναι ένας: ξυρισμένα κεφάλια, σύνδεσμοι «φιλάθλων»,οπαδική βία, ρατσιστικές επιθέσεις, συλλαλητήρια, Γαλάζια στρατιά και τελικά συμμετοχή στην Ελληνική Εθελοντική φρουρά που πήρε μέρος στις μαζικές σφαγές αμάχων ,πολεμώντας στο πλευρό των Σέρβων εθνικιστών. Μετά την επιστροφή του από το μακελιό ο Νίκος-Νικηφόρος θα μείνει για λίγο μαζί με τον αδελφό του που σπουδάζει στη Θεσσαλονίκη, χωρίς όμως τα αδέλφια να καταφέρουν να σπάσουν την πηχτή σιωπή μεταξύ τους. Κατόπιν, διαρκείς μετακινήσεις ,προστασία σε μπουζούκια, εμπόριο αναβολικών μέχρι τη σύλληψή του και τον εγκλεισμό στη φυλακή.

Ο Θοδωρής στη σκιά του αδελφού του, αφού και η μάνα τους τους μπερδεύει καμιά φορά, ζει μια όσο γίνεται «κανονική» ζωή :σπουδές στη Θεσσαλονίκη, μετεγγραφή στην Αθήνα για οικονομικούς λόγους, διάφορες δουλειές για βιοπορισμό ,διδακτορικό στο Δημόκριτο, επιστημονικός μετανάστης στη Γερμανία. Ο Θοδωρής έχει να διαχειριστεί διπλό τραύμα .Εκτός από την απουσία του πατέρα είναι και η απουσία του αδελφού και όσα δε λέγονται μεταξύ τους.

Υπάρχει και το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο από τις μαθητικές καταλήψεις του 1990 για το νομοσχέδιο Κοντογιαννόπουλου, τους σεισμούς στην Αθήνα, την πτώση του τείχους του Βερολίνου ως τους Ολυμπιακούς του 2004.

Ενδιαφέρουσα είναι και η δομή της νουβέλας: χωρίζεται σε 24 κεφάλαια που ονοματίζονται με τα κεφαλαία γράμματα του αλφαβήτου. Σαφής είναι η αναφορά στην Ιλιάδα που επιτείνεται από την προμετωπίδα του βιβλίου στην οποία υπάρχει το δίστιχο για το θυμό του Πηλείδη Αχιλλέα που προκάλεσε μύρια βάσανα στους Αχαιούς, όπως επίσης και από το πρώτο κεφάλαιο που ονομάζεται προοίμιο. Επίσης παρεμβάλλονται μεταξύ των κεφαλαίων οκτώ ονομαζόμενες στάσεις (όπως οι στάσεις των Χαιρετισμών) που περιλαμβάνουν διαφορετικά κειμενικά είδη : επιστολές, ημερολογιακές καταγραφές, ποιήματα του Ράντοβαν Κάρατζιτς, ποιήματα του Νικηφόρου κα. Σε κάθε ένα από όλα αυτά προτάσσονται μαρτυρίες σε επεξεργασμένη μορφή από τα πρακτικά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για τα εγκλήματα πολέμου και τη γενοκτονία στον εμφύλιο της πρώην Γιουγκοσλαβίας ( σχόλιο του συγγραφέα) .Οφειλή στο Θανάση Βαλτινό που καλλιέργησε με επιτυχία το είδος της πεποιημένης μαρτυρίας (Στοιχεία για τη δεκαετία του ΄60 ) εξ ου και η αναφορά στο «Μπλέ βαθύ σχεδόν μαύρο». Η αφήγηση δεν είναι ευθύγραμμη , πάει μπρος πίσω σε ένα διαρκές εκκρεμές και πάντα σε ενεστώτα χρόνο. Εν συνόλω η νουβέλα είναι εξόχως ποιητική, πολυφωνική αν και με μεγάλες σιωπές τις οποίες ο αναγνώστης μπορεί να συμπληρώσει ,όπως νιώθει. Εντύπωση ακόμα προκαλεί η σπαρακτική απλότητα λίγων γραμμών που μεταφέρουν στον αναγνώστη το βαρύ φορτίο του παραλογισμού της ένοπλης βίας. Μια ακόμη εξαιρετικά ποιοτική έκδοση από την Κίχλη.

Υ.Γ. Το τελευταίο σπίτι που νοικιάζαμε στη Θεσσαλονίκη, φοιτητές ήταν ένα περίεργο διαμέρισμα στις Σαράντα εκκλησιές ,στην οδό Γεωργίου Αμπατζόγλου. Οταν το έβλεπες από το δρόμο, ισόγειο, όταν έμπαινες, πρώτος όροφος με δύο μπαλκόνια κατάφατσα στο δάσος, έτσι να άπλωνες το χέρι σου νόμιζες πως θα αγκάλιαζες τα πεύκα. Η αρκούδα δεν ανέβαινε πια κόντρα στο πατζούρι

«Από τα διαβάσματά μου, την ελληνική λογοτεχνία στο πρώτο τέταρτο του εικοστού πρώτου αιώνα ανοίγει θριαμβευτικά, ποιος άλλος, ο Θανάσης Βαλτινός με το “Συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη. Βιβλίο δεύτερο: Βαλκανικοί – ’22” και κλείνει επάξια ο Άκης Παπαντώνης με την πολυβραβευμένη νουβέλα του “Η τελευταία αρκούδα του δάσους”. Ανάμεσα σε ένα σωρό αρετές του θα στεκόμουν στη νεωτερικότητα, στις πολλαπλές διατοπικές και διαχρονικές συνδέσεις τους και βέβαια στην τόσο δύσκολο να επιτευχθεί απλότητα της γλώσσας, αυτή την καθαρότητα της γραφής που κάνει έναν-έναν τους χαρακτήρες να λάμπουνε».