Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας

Έγραψαν

http://popaganda.gr στις 12-09-2018

Ο Ζαν Μπαγιάρ είναι ένας παλαιάς κοπής ντετέκτιβ, στον οποίο ανατίθεται – από την κορυφή της Γαλλικής Δημοκρατίας – να ασχοληθεί με τον θάνατο του κορυφαίου σημειολόγου Ρολάντ Μπάρτ, ο οποίος παρασύρθηκε από ένα φορτηγό, και την ανάκτηση ενός υπερπολύτιμου εγγράφου που ο θανών κατείχε. 

Η έρευνα του αστυνομικού θα τον φέρει στους κόλπους της γαλλικής διανόησης της δεκαετίας του 1980 (Φουκώ, Ντεριντά, Ντελέζ, Κρίστεβα, Σολερς, Λακάν, Λεβί-Στρως, κλπ.), οπότε θα αναγκαστεί να «επιτάξει» τον Σιμόν, νεαρό καθηγητή πανειστημίου που αναλαμβάνει χρέη διερμηνέα του Μπαγιάρ, καθώς αυτός ιχνηλατεί τον κύκλο της French Theory.

Όπως αποδεικνύεται, το εν λόγω έγγραφο σχετίζεται με την περίφημη «’Εβδομη λειτουργία της γλώσσας» του Ρομαν Γιάκομπσον. Σύμφωνα με τη θεωρία του μεγάλου Ρώσσου γλωσσολόγου, η λειτουργία της γλώσσας έχει έξι κατηγορίες Όμως, φαίνεται ότι υπάρχει και η υπόνοια μιας έβδομης λειτουργίας, που κάποιοι ονομάζουν «μαγική» ή «επιτελεστική», την οποία μπορούμε να συνοψίσουμε στην εξής φράση: «Όταν ο λόγος γίνεται πράξη». Το μυστικό αυτής της έβδομης λειτουργίας υποτίθεται ότι παρουσιάζεται στο έγγραφο, οπότε ο κάτοχός του θα μπορούσε δυνητικά να γίνει κυρίαρχος του κόσμου.

Το δίδυμο Μπαγιάρ και Σιμόν, παλεύοντας να αποκωδικοποιήσει τις λεπτομέρειες αυτού του ιδιαίτερου κυνηγιού θησαυρού, θα βρεθεί στα πιο απίθανα μέρη: στο College De France, στις σάουνες όπου συχνάζουν νεαροί ομοφυλόφιλοι που σχετίζονται με τον Μπαρτ και τον Φουκώ, στην Ιταλία για να μιλήσουν με τον Ουμπέρτο Έκο, στην Αμερική για να παρακολουθήσουν την «μονομαχία» ανάμεσα στον Ντεριντά και τον Σηρλ στο συνέδριο “Shift into overdrive in the linguistic turn”. Θα πάρουν μέρος σε καταδιώξεις με αυτοκίνητα, θα γίνουν μάρτυρες δολοφονίας με μια ομπρέλλα που στάζει δηλητήριο, θα επιζήσουν βομβιστικής επίθεσης, θα παρακολουθηθούν από Βούλγαρους και Ιάπωνες, θα κάνουν σεξ σε αμφιθέατρα του 17ου αιώνα και θα παρακολουθήσουν συνεδριασεις του μυστηριώδους Logos Club, όπου όποιος αποφασίζιζει να αγωνιστεί στο διάλογο, ρισκάρει να χάσει τα δάχτυλά του! 

Ο Λοράν Μπινέ μας είχε εντυπωσιάσει με το έξοχο HHhH – Himmlers Hirn heist Heydrich, ένα πολυεπίπεδο εγχείρημα όπου, σαν ταχυδακτυλουργός, εξερευνούσε τα όρια της λογοτεχνίας και της πραγματικότητας, στα πλαίσια της μεγαλύτερης θηριωδίας που έχει να παρουσιάσει η ιστορία της ανθρωπότητας, της ναζιστικής Γερμανίας.

Στο Η Έβδομη Λειτουργία της Γλώσσας (κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Opera) συνεχίζει την εξερεύνηση του στο τι ακριβώς μπορεί να είναι το μυθιστόρημα στην εποχή μας. Το κεντρικό θέμα του αυτή τη φορά είναι η επιστήμη της σημειολογίας και οι συνέπειες του linguistic turn, της – ίσως – σημαντικότερης εξέλιξης στην φιλοσοφία στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.

Στον νέο κόσμο του μεταμοντέρνου, η δεκαετία του 1980 κυριαρχείται φιλοσοφικά από τους Γάλλους, οι οποίοι έχουν διαλύσει κάθε έννοια αλήθειας και σταθερής αναφοράς. Όλα είναι σχετικά, γιατί όλα είναι θέμα ερμηνείας. Οπότε, τα σημεία και η ερμηνεία τους είναι πλέον η μόνη αξία.

Ο συγγραφέας, λοιπόν, οδηγεί το πράγμα στα όριά του: αφού η γλώσσα είναι πια το παν, γιατί να μην υπάρχει κάποιο μυστικό που να μας επιτρέπει να κάνουμε ό,τι θέλουμε, ακριβώς χάρη στη γλώσσα; Άρα, είναι επιτέλους εφικτό το απόλυτο όνειρο κάθε συγγραφέα: να μπορεί, πέρα από τον κόσμο που ο ίδιος δημιουργεί στα κείμενά του, να ορίζει και τον πραγματικό κόσμο; 

Για να απαντήσει στο ερώτημα, χρησιμοποιεί μια παραδοσιακη μορφή της λογοτεχνίας, το αστυνομικό μυθιστόρημα, το οποίο όμως μπολιάζει με το εμβληματικό χαρακτηριστικό του μεταμοντέρνου: την ειρωνεία. Εκεί ακριβώς έγκειται η πρωτοτυπία του κειμένου. 

Τα πάντα σε αυτό το κείμενο είναι μια αναφορά (στην πραγματικότητα, στην θεωρία, στη λογοτεχνία) και τόσο οι ήρωες όσο και ο αναγνώστης πρέπει να γίνουν σημειολόγοι, για να μπορέσουν να ξεκλειδώσουν τα μυστικά. Ο αναγνώστης, σαν τον μονολιθικό ντετέκτιβ Μπαγιάρ, καλείται να κατανοήσει την χαοτική πραγματικότητα του «τα πάντα είναι θέμα ερμηνείας». Όλοι γύρω του μοιάζουν πιο έξυπνοι και πιο «κατάλληλοι» για τη νέα εποχή, οπότε χρειάζεται έναν μύστη (όπως ο Σιμόν) για να τον καθοδηγήσει.

Για να το κάνει ακόμα πιο δύσκολο, ο συγγραφέας μπλέκει πραγματικούς ανθρώπους και γεγονότα σε ένα κείμενο που ολοένα γίνεται ένα ακόμα πιο υπερβολικό και σχεδόν παραληρηματικό κυνηγητό, όπου όλα είναι πιθανά, ακριβώς επειδή όλα πια επιτρέπονται. 

Η ευφυΐα και η ικανότητα του Μπινέ είναι και εδώ προφανής. Όμως, ένα τόσο φιλόδοξο κείμενο, είναι εύκολο να γίνει αυτοαναφορικό. Τα κλεισίματα του ματιού προς τον αναγνώστη είναι διαρκή και το βιβλίο σε πολλά σημεία γίνεται ξεκαρδιστικό (καθώς οι πασίγνωστοι πρωταγωνιστές βρίσκονται σε απροσδόκητες καταστάσεις), αλλά σταδιακά κυριαρχεί η πρόθεση του συγγραφέα επί του αβίαστου του κειμένου. ‘Αλλωστε, μιλάμε για μια παγκόσμια συνωμοσία για την σημειωτική! 

https://tovivlio.net στις 13-09-2018

Ζούμε σε μια χώρα απαράμιλλης ομορφιάς, που μας έχει δώσει το μεγαλύτερο δώρο: τη «γλώσσα την ελληνική… στις αμμουδιές του Ομήρου», όπως λέει ο Ελύτης. 

Η γλώσσα αναπαράγει την πραγματικότητα. Η πραγματικότητα δημιουργείται εκ νέου με τη μεσολάβηση της γλώσσας. Η γλώσσα αναπαράγει τον κόσμο, αλλά θέτοντάς τον κάτω από τη δική της οργάνωση. Είναι ο λόγος, έτσι όπως τον είδαν και τον κατανόησαν οι αρχαίοι Έλληνες. Λόγος και λογική μαζί. Η πραγματική εξουσία που κυβερνάει σήμερα τον πλανήτη και που μπορεί να επιβάλει τον λόγο της σαν μοναδική αλήθεια, είναι το κεφάλαιο. Πρέπει λοιπόν να ξαναεπινοήσουμε τον λόγο-λογική για να μπορέσουμε να προσανατολιστούμε. Και αυτό είναι το πιο δύσκολο πράγμα στη ζωή του ανθρώπου. Γιατί αυτό σημαίνει ανάγνωση-κατανόηση-ανυπακοή στον κυρίαρχο λόγο.

Η αθηναϊκή πολιτεία στηριζόταν σε τρεις πυλώνες: στο γυμνάσιο, το θέατρο και το ρητοδιδασκαλείο. Ένα ίχνος αυτής της τριχοτόμησης το έχουμε ακόμη και σήμερα, στη σημερινή κοινωνία του θεάματος, που ανεβάζει στο βάθρο της διασημότητας τρεις κατηγορίες ανθρώπων: αθλητές, ηθοποιούς ή τραγουδιστές και πολιτικούς. Από τις τρεις αυτές κατηγορίες η τρίτη υπήρξε πάντα η πιο ισχυρή, γιατί είχε υπό τον έλεγχό της το πιο δυνατό όπλο: τη γλώσσα. Από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, ο έλεγχος της γλώσσας ήταν το βασικό διακύβευμα, ακόμα και την περίοδο της φεουδαρχίας. 

Το βιβλίο «Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας» είναι μια ιστορία πάνω στην εξουσία που μπορεί να ασκήσει η γλώσσα και να θεατροποιήσει το παιχνίδι της ρητορικής. Η γλώσσα είναι ένας κώδικας. Μεγάλο μέρος αυτού του βιβλίου  στηρίζεται στο βιβλίο «Δοκίμια γενικής γλωσσολογίας» του ρώσου γλωσσολόγου Ρόμαν Γιάκομπσον (ιδρυτή του κινήματος που ονομάζεται Στρουκτουραλισμός). Μαζί με τον Σωσσύρ, τον Πιρς και τον Χιέμσλεφ είναι, χωρίς αμφιβολία, ο Γιάκομπσον, ο πιο σημαντικός θεωρητικός μεταξύ των θεμελιωτών της γλωσσολογίας.

Ο Γιάκομπσον συνόψισε την επικοινωνιακή διαδικασία σ’ ένα σχήμα που περιλαμβάνει τα εξής στοιχεία: πομπός, δέκτης, μήνυμα, συμφραζόμενα, δίαυλος και κώδικας. Με αφετηρία αυτό το σχήμα ανέδειξε τις διαφορετικές λειτουργίες της γλώσσας. Την αναφορική λειτουργία, τη «συγκινησιακή» ή «εκφραστική», τη «βουλητική» λειτουργία, τη «φατική» λειτουργία, τη «μεταγλωσσική» λειτουργία και την «ποιητική» λειτουργία. Δηλαδή έξι λειτουργίες της γλώσσας. Μια έβδομη λειτουργία της γλώσσας είναι πιθανή και ονομάζεται «επικλητική» λειτουργία. 

«Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας» είναι μια μέθοδος, ένα μυστικό κι ανίκητο όπλο. Είναι κάτι σαν κλειδί. Ο Γιάκομπσον το περιέγραψε με τον όρο «επιτελεστική λειτουργία». Είναι μια τεχνική, με την ελληνική σημασία της λέξης. Είναι μια τέχνη. Πράξις, ποίησις…

Γιατί όλοι ψάχνουν να βρουν την έβδομη λειτουργία της γλώσσας του Γιάκομπσον, αφού είναι διαθέσιμες οι λειτουργίες του Τ.Λ. Ώστιν; Οι εργασίες του Ώστιν είναι καθαρά περιγραφικές. Σου εξηγούν πώς λειτουργεί το πράγμα μα όχι τι πρέπει να κάνεις εσύ για να λειτουργήσει. Η θεωρία του Ώστιν είναι η επιτελεστικότητα. Το προσλεκτικό και το διαλεκτικό. Όταν ο λόγος γίνεται πράξη. Πώς κάνουμε πράγματα μιλώντας… Πώς κάνουμε τους άλλους να κάνουμε πράγματα απλώς μιλώντας τους. Ενώ η έβδομη λειτουργία του Γιάκομπσον δεν είναι περιγραφική. Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας είναι η επιτελεστική λειτουργία, που επιτρέπει σ’ όποιον την κατέχει να πείθει οποιονδήποτε σε οποιαδήποτε περίσταση. Είναι ένας μηχανισμός χειραγώγησης. Ο κάτοχος μιας τέτοιας λειτουργίας της γλώσσας θα ήταν εν δυνάμει κυρίαρχος του κόσμου. Η δύναμή του θα ήταν άνευ ορίων και όρων. Θα μπορούσε να βγαίνει νικητής σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις, να συνεγείρει τα πλήθη, να προκαλεί εξεγέρσεις, να κατακτά όλες τις γυναίκες, να πουλάει όποιο προϊόν βάζει ο νους μας, να χτίζει αυτοκρατορίες, να εξαπατά όλη την υφήλιο, να παίρνει ό,τι θέλει σε οποιαδήποτε συγκυρία!

Ο επιθεωρητής της εσωτερικής υπηρεσίας πληροφοριών της γαλλικής αστυνομίας, Ζακ Μπαγιάρ, αναλαμβάνει να εξιχνιάσει ένα αυτοκινηστικό δυστύχημα: στις 25 Φεβρουαρίου 1980, ο Ρολάν Μπαρτ παρασύρθηκε από ένα φορτηγό αυτοκίνητο τη στιγμή που διέσχιζε μια διάβαση πεζών, ενώ είχε μόλις τελειώσει το γεύμα του με τον Φρανσουά Μιτεράν στην οδό Μπλαντ-Μαντώ. Επάνω στον Ρολάν Μπαρτ δεν βρέθηκαν ούτε τα χαρτιά του ούτε τα κλειδιά του.

Ο Ρολάν Μπαρτ ήταν ο μεγαλύτερος κριτικός του 20^ου αιώνα, ήταν καθηγητής στο College de France, σημειολόγος, γλωσσολόγος, συγγραφέας και αναλυτής της ρητορικής τέχνης. 

Ο Ζακ Μπαγιάρ αναλαμβάνει να διελευκάνει την υπόθεση και εισχωρεί στους κύκλους της γαλλικής διανόησης της δεκεατίας του ’80. Πολύ γρήγορα καταλαβαίνει ότι δεν κατέχει τον κώδικα επικοινωνίας με τη γαλλική διανόηση, γι’ αυτό ζητάει τη βοήθεια ενός νεαρού καθηγητή πανεπιστημίου στη σημειολογία, του Σιμόν Χέρτσογκ, για να χρησιμεύσει ως διερμηνέας της ακατάληπτης γλώσσας. 

Τον Σιμόν Χέρτσογκ παραλίγο να τον μαχαιρώσει μέσα σε μια βιβλιοθήκη, μια νύχτα ένας γλωσσοφιλόσοφος. Ο Σιμόν βγαίνει σώος από μια βομβιστική επίθεση στην Μπολόνια, συνάντησε τον Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν στο Ελυζέ, τον Μισέλ Φουκώ σε μια σάουνα για γκέι, πήρε μέρος σε μια καταδίωξη με αυτοκίνητα, έπεσε θύμα απόπειρας δολοφονίας, αλλά σώθηκε από δύο μυστηριώδεις γιαπωνέζους, που οδηγούν ένα Renault Fuego, είδε έναν άνδρα να σκοτώνει κάποιον με μια ομπρέλα που εκτόξευε δηλητήριο, ανακάλυψε μια μυστική εταιρεία, μια αιρετική σέχτα την logos Club, όπου όποιος έχανε στις ρητορικές μονομαχίες, του κόβανε κι ένα δάχτυλο με ένα μπαλταδάκι με γαλάζια όψη, διέσχισε τον Ατλαντικό για να βρει και να πάρει ένα μυστηριώδες έγγραφο, με την έβδομη λειτουργία της γλώσσας… 

Ο Ρόλαν Μπαρτ, ο Αχμέτ, ο φίλος του ο Σαΐντ, ο Βούλγαρος στην Πον-Νεφ, ο Βούλγαρος με τη Σιτροέν, ο Ζακ Ντεριντά, ο Σηρλ. Τόσοι νεκροί, για ένα έγγραφο, που απειλεί την εθνική ασφάλεια. Τόσοι νεκροί για την έβδομη λειτουργία της γλώσσας…

Η French Theory εκκινεί από το αξίωμα ότι η γλώσσα είναι η αρχή των πάντων, το να μελετάμε τη γλώσσα σημαίνει ότι μελετάμε τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία κ.λ.π.

Στο logos Club (υπάρχουν δύο βασικές τάσεις: οι εσωτεριστές, που θεωρούν αυτοσκοπό την άντληση ηδονής από τη ρητορική μονομαχία και οι φονξιοναλιστές, που αντιμετωπίζουν τη ρητορική ως μέσον για την επίτευξη των σκοπών τους. Ο φονξιοναλισμός υποδιαρείται σε δύο μικρότερες τάσεις: τους μακιεβελιστές και τους κικερωνικούς και για τους δύο το ζητούμενο είναι η κατάκτηση της εξουσίας ή η διατήρησή της).

Μόνο τέσσερις γυναίκες έφτασαν στο βαθμό του σοφιστή στο logos Club: η Αικατερίνη των Μεδίκων, η Εμιλί ντυ Σατλέ, η Μέριλιν Μονρόε και η Ίντιρα Γκάντι. Διετέλεσαν μέλη: ο Σαίξπηρ, ο Καζανόβα, ο Ντιντερό, ο Σαντ, ο Μπωντλαίρ, ο Ταλεϋράνδος, ο Ζολά, ο Ρασπούτιν, ο Ζωρές, ο Μουσολίνι, ο Γκάντι, ο Τσόρτσιλ, ο Μαλαπάρτε, ενώ διετέλεσαν αρχηγοί ορισμένοι πάπες, ο Κλήμης ΣΤ και ο Πίος Β. 

Είχαν ο Ρολάν Μπαρτ και ο Φρανσουά Μιτεράν στα χέρια τους την έβδομη λειτουργία της γλώσσας;

Ένα αστυνομικό μυθιστόρημα για τη γλώσσα, τη σημειολογία, τη γλωσσολογία και τη French Theory.

Κώστας Τραχανάς

http://www.texnes-plus.gr στις 06-09-2018

Μπαίνοντας στο  βιβλίο του Λοράν Μπινέ, «Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας» (εκδόσεις OPERA) ξανάγινα έφηβος. Τότε που είχαμε ανακαλύψει τον Έκο , την σημειωτική του και τα προχωρημένα για την εποχή των 90΄ς γραπτά.

Διάβασα ένα βιβλίο ενός καλλιτέχνη που με κέφι και αστείρευτο σαρκασμό βάλθηκε να μας παρουσιάσει μια εκδοχή της πολιτικής ιστορίας της Ευρώπης των 80΄ς, και της επιστήμης της σημειολογίας στήνοντας έναν σουρεαλιστικό καμβά για να υφάνει μια αστυνομική ιστορία.

«Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας» είναι ένα βιβλίο για όσους αγαπούν την περιπέτεια της γραφής και συνάμα είναι η αφορμή για να τρέξεις να γκουκλάρεις ή να ξεσκονίσεις τη βιβλιοθήκη σου ή να την εμπλουτίσεις. Σε κάθε περίπτωση βγαίνεις κερδισμένος.

Ιστορικά γεγονότα όπως ο θάνατος του Ρολάν Μπαρτ (που είναι και η αφορμή για να ξετυλιχτεί η ιστορία που σκαρφίστηκε ο Μπινέ), η πολιτική κόντρα με το ιστορικό debate Ζισκάρ Ντ’ Εστέν – Φρανσουά Μιτεράν – το 1981, και όχι μόνο (η σκηνή της δολοφονίας της κυρίας Αλτουσέρ από τον φιλόσοφο άνδρα της είναι έξοχη!),  κατάσκοποι από την εποχή του ψυχρού πολέμου που πνέει τα λοίσθια, η γαλλική διανόηση σε μια ατελείωτη παράκρουση. Παρών φυσικά και ο Ουμπέρτο Έκο.

Φυσικά υπάρχει ο ντετέκτιβ αλλά και ο από ανάγκη βοηθός του. Ο σκληροτράχηλος Ζακ Μπαγιάρ αναγκάζεται να συνεργαστεί και να γίνει κολλητός με ό,τι σιχαίνεται σ’ αυτή τη ζωή: Τους μακρυμάλληδες καθηγητάδες που μιλάνε ακαταλαβίστικα και παίζουν με τα νοήματα που κρύβονται πίσω από τις λέξεις.

Ο Λοράν Μπινέ μετά το έξοχο «HΗhΗ: Himmlers Hirn heisst Heydrich: το μυαλό του Χίμλερ λέγεται Χάιντριχ»  απογειώνει το στιλ του στην «Έβδομη λειτουργία της γλώσσας» και χάρη στην μετάφραση του Γιώργου Ξενάριου έχουμε στα χέρια μας ένα ξεχωριστό ανάγνωσμα.

Αξίζει να τον γνωρίσετε. Έχω την αίσθηση ότι θα μας χαρίσει ακόμη περισσότερη απόλαυση στο μέλλον!

Γιάννης Καφάτος

diastixo.gr στις 21-11-2018

«Παντού υπάρχουν διερμηνείς. Καθένας απ’ αυτούς μιλάει τη γλώσσα του». (Ζακ Ντεριντά)

«Μην ξεχνάτε πως μια ερμηνεία δεν εξαντλεί ποτέ το σημείο… μια λέξη δεν εξαντλείται
ολοσχερώς ποτέ. Ούτε καν ένα γράμμα». (Ζακ Ντεριντά)

«Το βιβλίο το πλήρες ανάπτυγμα του γράμματος». (Μαλαρμέ)

«Όλα είναι ερμηνεία. Αυτό δεν σημαίνει πως όλες οι ερμηνείες ισχύουν». (Τοντόροφ)

«Ο Ζακ Μπαγιάρ, αστυνομικός επιθεωρητής, που έχει πολεμήσει στην Αλγερία και απεχθάνεται τους μακρυμάλληδες των πανεπιστημίων, επιφορτίζεται με τη διαλεύκανση μιας υπόθεσης που αφορά τον ύποπτο θάνατο ενός κάποιου Ρολάν Μπαρτ, καθηγητή σημειολογίας στο ανώτατο πανεπιστημιακό ίδρυμα Collège de France». Όπως καταλαβαίνουμε, το όνομα του θύματος και η σημειολογία είναι incognita terra για τον επιθεωρητή, οπότε χρειάζεται διερμηνέα της ακατάληπτης αυτής γλώσσας, που χρησιμοποιεί «η ιδιαίτερη πανίδα που συνθέτει τη “French Theory”».

Ο Λοράν Μπινέ (το όνομά του κάπως σαν αναγραμματισμός του Ρολάν Μπαρτ μοιάζει), ο συγγραφέας αυτού του ευφυούς βιβλίου, σπούδασε φιλολογία, διδάσκει στο πανεπιστήμια Paris III, Paris VII και Paris VIII, βραβεύτηκε με τα βραβεία Goncourt και Des Lecteurs du Livre de Poche για το μυθιστόρημά του HHhH, μεταφρασμένο σε σαράντα γλώσσες. Το παρόν βιβλίο –Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας– που μεταφράστηκε σε τριάντα γλώσσες και βραβεύτηκε με τα βραβεία Fnac και Interallié, δεν είναι μυθιστόρημα, δεν είναι σημειολογική μελέτη, δεν είναι έρευνα πάνω σ’ έναν φόνο και σε μια επιστήμη, είναι όλα αυτά μαζί. Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας είναι η μεταγλώσσα των διανοουμένων, στην οποία ή ανήκεις και την κατανοείς ή όχι, εξ ου και «η ιδιαίτερη πανίδα που συνθέτει τη “French Theory”». Εννοείται ότι με τη λέξη «πανίδα» ο Μπινέ μάς κλείνει το μάτι, σχολιάζει, σατιρίζει, αποδομεί αλλά και προβάλλει με χιούμορ ως περίεργα ζώα τους χρήστες της. Παίζοντας το παιχνίδι από μέσα, αφού στην ίδια «πανίδα» ανήκει και ο ίδιος, στρέφοντας τον φακό προς τον πελαγωμένο επιθεωρητή, τον έναν αντί των όλων, για να κάνει σημείο αιχμής την επιστήμη του (τονίζοντας τη διαφορά και διαφωρά –différence και différance– όπως όριζε ο Ζακ Ντεριντά, ο θεμελιωτής της αποδόμησης, την απόσταση του κοινού νου από την ελίτ της σημειολογίας· ας πούμε ότι είναι έτσι).

Ενενήντα εννέα –99– είναι τα κεφάλαια, στα οποία ο συγγραφέας θα αναμείξει την πολιτική και τη διανόηση, σε έναν κυκεώνα με πρωταγωνίστρια τη γλώσσα. Δεν έχει τόσο σημασία η διαλεύκανση των συνθηκών θανάτου του μεγάλου και γνωστού διανοητή Ρολάν Μπαρτ, όσο το παιχνίδι των λέξεων, ο λαβύρινθος των νοημάτων-διανοημάτων, τα υπαρκτά πρόσωπα –πολιτικά και πανεπιστημιακά– που συμμετέχουν ως λογοτεχνικοί ήρωες, οι συνθήκες, οι μικρές και αφανείς λεπτομέρειες με τις οποίες, σαν αληθινός Πουαρό, ο επιθεωρητής θα κοινωνήσει των Αρχών της Σημειολογίας. Να θυμίσουμε εδώ ότι, τηρουμένων των αναλογιών, το ίδιο έκανε και ο Στρεψιάδης στις Νεφέλες του Αριστοφάνη και ο νοών νοεί.

Πάμε από την αρχή. Βρισκόμαστε στο Παρίσι. Ο Ρολάν Μπαρτ ανεβαίνει έναν ανηφορικό δρόμο στο Μπουλβάρ Σεν Ζερμέν, αγχωμένος διότι η σειρά μαθημάτων του στο Collège de France –«Η προετοιμασία του μυθιστορήματος»– ήταν μια αποτυχία. Αντί για το θέμα του μιλούσε για φωτογραφία, γιαπωνέζικα χαϊκού, σκέψεις του Πασκάλ, νυχτικά, καφενεία και άλλα, και μόνο για μυθιστόρημα δεν μιλούσε. Ξαναφέρνει στον νου του τα παλιά του έργα: Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου, Ο βαθμός μηδέν της γραφής, Μυθολογίες (στην Ελλάδα όλα τα έργα του κυκλοφόρησαν από τις Εκδόσεις Ράππα). Ανεβαίνοντας, παραδομένος σε σκέψεις, με το στομάχι γεμάτο και το κρασάκι να του έχει κάπως ζαλίσει το κεφάλι, δεν παρατηρεί ούτε ακούει τι συμβαίνει γύρω του. Έχει το μυαλό του αλλού. Ίσως, γιατί έχει πεθάνει η αγαπημένη του μητέρα, γιατί δεν είναι ικανός να γράψει ένα μυθιστόρημα, γιατί μεγάλωσε, γιατί τα αγόρια αδιαφορούν γι’ αυτόν. Όμως δεν είναι αυτά ή μόνο αυτά, αλλά η libido sciendi, η ερωτική δίψα για γνώση, που τον απασχολεί. Η επιθυμία να αλλάξει τον κόσμο. Νιώθει σαν τον Αϊνστάιν όταν συνελάμβανε τη θεωρία του. Και λίγα μέτρα πριν φτάσει στο γραφείο του, ένα φορτηγάκι τον χτυπάει. 25 Φεβρουαρίου 1980.

Ο Μπαρτ δεν πέθανε μέσα σε ένα τέταρτο, όπως είπαν. Ο κόσμος μαζεύτηκε γύρω του κι ένας άντρας επαναλάμβανε τη φράση: «Αυτός έπεσε στις ρρρόδες μου». Αν και χτυπημένος θανάσιμα ο Μπαρτ, σκέφτεται ποιος μπορεί να λέει έτσι το «ρω», «ρρρόδες». Οι περισσότερες γλώσσες χρησιμοποιούν το ακροφατνιακό «ρω», ενώ οι Γάλλοι, εδώ και τριακόσια χρόνια, υιοθέτησαν το οπισθο-υπερωικό. Και με την ευκαιρία θα μας ενημερώσει για τις προφορές του «ρω» σε όλες τις γλώσσες και θα καταλήξει, μάλλον υποθετικά, ότι είναι ρωσικό (τελικά είναι βουλγαρικό). Στη συνέχεια, αφήνοντας το, σχεδόν, πτώμα στο ρείθρο του πεζοδρομίου, μας κάνει μια περιήγηση στους χώρους της γλωσσολογίας και στο πώς η σημειολογία κατέληξε υπερόπλο.

Επιστρέφουμε στο τροχαίο. Ο Μπαρτ επέστρεφε στο γραφείο του έπειτα από γεύμα που είχε με τον Μιτεράν. Επάνω του δεν είχε πιστοποιητικά αναγνώρισης, όμως εκείνος επιμένει ότι είχε. Στο νοσοκομείο τον αναγνώρισε «κάποιος Μισέλ Φουκό», καθηγητή επίσης στο Collège de France. Υπάρχει κάποια πολιτική σχέση ανάμεσα στον Μιτεράν και τον Μπαρτ, και μάλιστα σε προεκλογική περίοδο; Κι έτσι αναμειγνύεται η αστυνομία στην υπόθεση. Κι έτσι μπαίνει στο παιχνίδι ο αστυνόμος Μπαγιάρ. Κι έτσι αρχίζει η αστυνομική έρευνα και η αποδομητική αφήγηση του Μπινέ, ο οποίος ανοίγει κεφάλαια πολλά και ποικίλα. Αστυνομικά, για να διερευνήσει τις συνθήκες του δυστυχήματος. Πολιτικά, για να δει τη σχέση του Μπαρτ με τον Μιτεράν, τον Ζισκάρ και διάφορα σκάνδαλα, παλιά και νέα, τέλος –για κάτι που δεν έχει τέλος– επιστημονικά· να μιλήσει για τη γλώσσα, τη σημειολογία και τους σημειολόγους.

Σαν γνήσιος σημειολόγος και ο ίδιος δεν παραλείπει τα κτήρια και τη λειτουργία των πανεπιστημίων, τη συμπεριφορά, το ντύσιμο και το λεξιλόγιο των φοιτητών. Τους κομμουνιστές, ρατσιστές, ημεδαπούς, αλλοδαπούς, ναρκομανείς, αχτένιστους, χτενισμένους, βρόμικους, πλυμένους, μαστουρωμένους, γιατί όλα έχουν το μερίδιό τους στη σημειολογία.

Ο Μπαγιάρ πηγαίνει στο πανεπιστήμιο για να ακούσει τον Φουκό. «Το αμφιθέατρο φίσκα», δεν μπορεί να μπει. Πρέπει να πάει στο απέναντι αμφιθέατρο και να ακούσει τον καθηγητή από τη ραδιοφωνική αναμετάδοση, ανάμεσα σε ένα πολυπολιτισμικό συνονθύλευμα. Το ερώτημα που θέτει ο Φουκό (αδρομερώς εδώ) έχει σχέση με τη φώτιση κατά τη βάφτιση και την επαναλαμβανόμενη μετάνοια και αμαρτία. Ο Μπαγιάρ νομίζει ότι θα καταλάβει, αλλά δεν καταλαβαίνει γρυ. Ο Μπινέ μάς παραθέτει αποσπάσματα της ομιλίας, δείγμα που μας πείθει γιατί δεν καταλαβαίνει ο Μπαγιάρ, ο οποίος οργίζεται όταν «άνθρωποι σαν τον Μπαρτ και τον Φουκό πληρώνονται για να πουλάνε φούμαρα». Στο πανεπιστήμιο της Βενσέν θα βρει τον Σιμόν Χέρτσογκ – ούτε ειδικό για τον Μπαρτ ούτε «καθαρόαιμο σημειολόγο». Ωστόσο, αυτός θα γίνει ο διερμηνέας του.

Στο γραφείο του Μπαρτ, ο Χέρτσογκ και ο Μπαγιάρ ερευνούν… τι; Βιβλία, μεταξύ των οποίων Προυστ, Σαντ, Πασκάλ, Σατομπριάν, Κρίστεβα, Τοντόροφ, Ζενέτ, Σοσίρ, Γιάκομπσον, επιστολές, τασάκια μισογεμάτα αποτσίγαρα, περιοδικά Nouvel Observateur και άλλα με γυμνά αγόρια, κάτω από το στρώμα! Ο Μπαγιάρ θριαμβολογεί: «Πόσο ξεκ…ρηδες παίζει να ’ναι αυτοί οι π…στηδες οι κουλτουριάρηδες…». Στις συζητήσεις με τους διανοούμενους φίλους του Μπαρτ και για το αν είχε εχθρούς, θα πέσουν στο τραπέζι τα ονόματα όλων των διανοουμένων, πολιτικών, ακόμα και ηθοποιών, και συγγραφέων που έχουν πεθάνει εδώ και τριακόσια χρόνια. Οπότε αδιέξοδο… Κι όταν τον ρωτούν «ποια είναι η Σοφία» στην οποία εκείνος παραπέμπει, ετοιμοθάνατος ων, μιλάει για τη γλώσσα. Το «λέξημα» είναι το «περίβλημα μιας σημασιακής ποσότητας, η κορυφογραμμή του πληθυντικού κειμένου», του οποίου λεξήματος οι μονάδες «θα σχηματίσουν κάτι σαν τον κύβο του Ρούμπικ, στρωμένο με λέξεις, με ομάδες λέξεων, με φράσεις και παραγράφους, αλλιώς με τη γλώσσα που είναι το φυσικό της έκδοχο». Και ο Μπαγιάρ, που δεν κατάλαβε τίποτα, ζητά από τον Χέρτσογκ να τον μυήσει στα μυστικά της δουλειάς. Περνώντας σκούντησε τη νοσοκόμα: «Ω, συγγνώμη, δεσποινίς!» κι εκείνη χαμογελώντας σαγηνευτικά: «Παρρρακαλώ, κύριε» (δεύτερο «ρρρω»).

Στο κεφάλαιο 18, ο Μπαγιάρ και ο Χέρτσογκ είναι πανευτυχείς που θα συναντήσουν τον μεγάλο φιλόσοφο Ζιλ Ντελέζ στο διαμέρισμά του, που «μυρίζει φιλοσοφία και τσιγαρίλα». Στο ερώτημα του Μπαγιάρ, ποια ήταν η αντιδικία του με τον Μπαρτ, εκείνος απαντά ότι δεν έχει αντιδικία «πέρα από τον χοντρομαλάκα με το άσπρο πουκάμισο», κοιτάζοντας στην τηλεόραση έναν αγώνα τένις. Κι αρχίζει μια ανάλυση για το πώς και από πού χτυπά την μπάλα ο Μποργκ –ο εφευρέτης του προλεταριακού τένις– ή ο Κόνορς ή ο ΜακΕνρόου του αριστοκρατικού. Στο προκείμενο, όπου φτάνουν κάποια στιγμή, ο Ντελέζ στρέφει τη συζήτηση στον Πλάτωνα και σ’ εκείνα τα «καθίκια» τους σοφιστές «που άρχισαν να εξαπατούν τους πάντες». Στο κεφάλαιο 20 θα ενημερωθούμε για τη σημειολογία του «πού κάθεσαι». Αν ο Ζισκάρ κάτσει στο γραφείο του, θέλει να τηρήσει τις αποστάσεις. Αν έρθει στις πολυθρόνες, κοντά στους καλεσμένους, είναι φιλικός. Ένα βιβλίο για τον Κένεντι, σε εμφανή θέση, έχει τη σημασία του. Στοίβες φακέλων σε μελετημένα χαμηλό ύψος σημαίνει πως ο Πρόεδρος εργάζεται, αλλιώς σημαίνει ότι «ο Πρόεδρος όλη τη μέρα τα ξύνει»· πίνακες διάσημων ζωγράφων, του Ντελακρουά Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου (με βαθύ ντεκολτέ), και ο Πρόεδρος σχολιάζει ότι εκεί πέθανε ο Μπάιρον και «οι Οθωμανοί έδειξαν μεγάλη αγριότητα». Κάποια στιγμή έρχεται στο θέμα και, απευθυνόμενος στον Μπαγιάρ, του ζητά να βρει ένα πολύ σημαντικό έγγραφο, εθνικής ασφαλείας, που είχε ο Μπαρτ πάνω του εκείνη την ημέρα. Όταν καταδεχτεί να κοιτάξει και τον Σιμόν και ακούσει τη σημειολογική ανάλυση της διακόσμησης του γραφείου του, τότε θα αντιληφθεί τη χρησιμότητά του πλάι στον επιθεωρητή. Τη χρησιμότητα της σημειολογίας, δηλαδή.

Τελικά, ο θάνατος του Μπαρτ ήταν ατύχημα, στην τσέπη του είχε ένα πλαστό έγγραφο και όχι το αυθεντικό που του είχε δώσει ο Γιάκομπσον. Στη συνωμοσία για την κλοπή είχαν ανακατευτεί γλωσσολόγοι, ανάμεσα τους η Κρίστεβα και ο Σολέρς που ήθελε «να αφαιρέσει από τον Έκο τον τίτλο του Μέγα Πρωταγόρα στο Logos Club». Ο Ζισκάρ και ο Μιτεράν ενδιαφέρονταν για την πολιτική καριέρα και τη φήμη τους… Ένας αγώνας τένις αναλογεί σημειολογικά σε όλα τα παραπάνω –επιστήμη, κοινωνία, πολιτική– με διαγκωνιζόμενους κορυφαίους, πρώτους και δεύτερους, τη τάξει, αθλητές.

Τι είναι τελικά η «έβδομη λειτουργία της γλώσσας»; «Ένα κλειδί», «επιτελική λειτουργία της γλώσσας», «επιτελεστικότητα», ένας «απλός περιγραφικός όρος», «μια τεχνική»; Είναι όλα αυτά και πολλά ακόμα που αφήνουν τον όρο ανοιχτό, ενώ το μπαλάκι του τένις πηγαίνει και έρχεται, όσο η γλώσσα δεν εξαντλείται ούτε περιορίζεται σε καλούπια. Το είπε ο μέγας Γιώργος Σεφέρης, «τη θάλασσα ποιος θα μπορέσει να την εξαντλήσει», και η γλώσσα είναι θάλασσα.

Κι αν αυτή είναι η έβδομη λειτουργία, ποιες είναι οι υπόλοιπες έξι; Μήπως αυτές που έλεγε πριν από τριάντα χρόνια ο Γιώργος Μπαμπινιώτης και όλοι είχαν θορυβηθεί με τους όρους Καταστασιακότητα, Προθετικότητα, Πληροφορητικότητα, Διακειμενικότητα, Συνοχή-Συνεκτικότητα, Αποδεκτότητα;!

Ο Λοράν Μπινέ γράφει παίζοντας το συναρπαστικότερο βιβλίο με όλα τα χαρακτηριστικά του μοντερνιστικού και μεταμοντέρνου μυθιστορήματος, αποσπασματικό, πολυθεματικό, επιστημονικό, μεταμυθοπλαστικό, μυθιστόρημα για τη γλώσσα, για τον «θάνατο του συγγραφέα», για την αξία της σημειολογίας, για τη ζωή και όλα όσα συμβαίνουν στη ζωή. Τελικά, κάνει αυτός ό,τι δεν πρόλαβε ο Μπαρτ, επειδή το «λέξημα» είναι απλώς «η κορυφογραμμή του πληθυντικού κειμένου», Λοράν/Ρολάν, Μπινέ/Μπαρτ.

Στο εξώφυλλο του βιβλίου ένας πέλεκυς, σαν ένα τεράστιο και τσεκουράτο εφτά –7– και πάνω του εγχάρακτη η σφραγίδα του Logos Club, διατρανώνουν τη δύναμη της έβδομης λειτουργίας της γλώσσας. Ο μεταφραστής Γιώργος Ξενάριος απέδωσε πολύ ζωντανά και ελκυστικά στα ελληνικά αυτό το βιβλίο που όσοι ανήκουν στην «πανίδα» του Σιμόν θα το λατρέψουν, όσοι ανήκουν στην «πανίδα» του Μπαγιάρ θα το ζηλέψουν και όλοι οι άλλοι θα ανακαλύψουν τι σημαίνει «πτωχός τω πνεύματι».

Aνθούλα Δανιήλ

https://diastixo.gr στις 15-01-2019

Laurent Binet: συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

Το μυθιστόρημα ξεκινά με τον θάνατο του Ρολάν Μπαρτ σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Η αστυνομία υποψιάζεται ότι ο Μπαρτ δολοφονήθηκε. Ποια είναι η αλήθεια μεταξύ πραγματικότητας και μυθιστορηματικής φαντασίας;

Στην πραγματικότητα να τι συνέβη: Αφού είχε δειπνήσει με τον Φρανσουά Μιτεράν, χτυπήθηκε από ένα κινητό πλυντήριο ρούχων καθώς έφευγε με το αυτοκίνητό του.

Ένας επιθεωρητής ξεκινά να διερευνήσει την υπόθεση. Ποιοι είναι οι τρόποι διερεύνησης που χρησιμοποιεί ο Μπαγιάρ;

Αυτός ο επιθεωρητής είναι της παλιάς σχολής και καθόλου ανόητος, είναι δυνατός σωματικά και εξαιρετικά ανυπόμονος, το όνομά του το δανείστηκα από τον Τζακ Μπάουερ, τον ήρωα της τηλεοπτικής σειράς 24.

Γιατί ο επιθεωρητής παίρνει ως συνεργάτη του έναν φοιτητή;

Προσλαμβάνει τον φοιτητή για να κατανοήσει τον ακαδημαϊκό κόσμο του Μπαρτ, ο οποίος ήταν διαπρεπής σημειολόγος, όπως ο Ουμπέρτο Έκο. Αποδεικνύεται ότι η σημειολογία είναι το τέλειο εργαλείο για την αστυνομική έρευνα. Ονόμασα τον φοιτητή Σάιμον Χέρτζογκ, επειδή τα αρχικά του ονόματός του είναι ίδια μ’ αυτά του Σέρλοκ Χόλμς – η επιστήμη της Σημειωτικής βλέπει μηνύματα κρυμμένα παντού γύρω, στα ρούχα, στα αμάξια, στα σπίτια μας, είναι ασφαλώς η επιστήμη του Σέρλοκ Χολμς.

Ο Μπαγιάρ βουτά στη θάλασσα των κύκλων της διανόησης του ’80. Αλήθεια, ποιοι διανοητές κυριαρχούσαν τότε στη γαλλική ιντελιγκέντσια;

Αν και η περίοδος αυτή ήταν το τέλος μιας εποχής, οι Μπαρτ, Φουκό, Ντελέζ, Μποντριγιάρ, Ντεριντά, Λακάν ήταν διάσημοι, μολονότι οι περισσότεροι είχαν σπουδάσει στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόνο οι Μπαρτ και Φουκό ήταν αληθινοί γαλλικοί αστέρες.

Μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος παρελαύνουν διάσημα ονόματα – εκτός από τους Φουκό, Ντεριντά, Ντελέζ, Λακάν που αναφέρθηκαν, οι Κρίστεβα, Σολέρς, Λεβί-Στρος κ.ά. Υπάρχει κάποια σύνδεση της σημερινής διανόησης με εκείνα τα μεγαθήρια της γαλλικής σκέψης;

Φοβάμαι πως η εποχή στην οποία η φιλοσοφία κυριαρχούσε στη γαλλική κοινωνία έχει παρέλθει. Οι σημερινοί Γάλλοι διανοούμενοι, όπως ο Zemmour, o Bernard-Henri Lévy, o Finkielkraut είναι επιστήμονες χαμηλού επιπέδου. Μια άλλη βασική διαφορά έχει να κάνει με το γεγονός ότι οι παλιοί διανοητές ήταν στη συντριπτική πλειοψηφία αριστεροί, ενώ οι σημερινοί πραγματικοί Γάλλοι διανοούμενοι είναι πολύ συντηρητικοί και κάποιοι απ’ αυτούς φλερτάρουν με την άκρα δεξιά, ο Finkielkraut έχει πει για παράδειγμα ότι υπάρχουν πάρα πολλοί μαύροι ποδοσφαιριστές στη γαλλική εθνική ομάδα, μπορείτε να καταλάβετε τη διαφορά με τον Φουκό.

Κάνετε και μια αναφορά στο ντιμπέιτ μεταξύ Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν και Φρανσουά Μιτεράν της 5ης Μαΐου 1981. Ποια ήταν η σημασία του ντιμπέιτ για την πολιτική καριέρα του Φρανσουά Μιτεράν;

Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς με βεβαιότητα αν αυτό το ντιμπέιτ ήταν το κλειδί της νίκης, η αλήθεια είναι όμως ότι εφτά χρόνια νωρίτερα ο Ζισκάρ ήταν σίγουρα καλύτερος, ενώ ο Μιτεράν εμφανίστηκε πολύ βελτιωμένος στην τελευταία συζήτηση. Αυτό το ντιμπέιτ είναι ένα πολύ σημαντικό γεγονός στις γαλλικές εκλογές, επειδή γίνεται ανάμεσα στους τελικούς διεκδικητές του προεδρικού αξιώματος, μοιάζει με κορυφαίο αγώνα πυγμαχίας κι όλοι συμφωνούν ότι το 1974 ο Ζισκάρ κέρδισε επάξια, ενώ ο Μιτεράν πήρε τη ρεβάνς το 1981.

Ο Μπαγιάρ ψάχνει για την ανάκτηση ενός υπερπολύτιμου εγγράφου που ο θανών κατείχε. Ποιας σημασίας ήταν αυτό το έγγραφο;

Αυτό το πολύτιμο έγγραφο, «Η έβδομη λειτουργία» όπως το ονομάζω σύμφωνα με τις μελέτες του Jacobson και τη δουλειά των Austin και Searle, είναι ένα είδος μεταφοράς για την παντοδυναμία της γλώσσας. Όταν εκφέρουμε μια φράση, φέρνουμε πιο κοντά την πραγματοποίηση μιας πράξης, όπως όταν λέμε: «Κηρύσσω την έναρξη του φεστιβάλ!» ή όταν λέμε: «Δηλώνω ότι είστε παντρεμένοι!» Στην ιστορία μου το έγγραφο αυτό υποτίθεται ότι μπορεί να κάνει τον καθένα βασιλιά της ρητορικής επιστήμης.

Όσον αφορά την επιστήμη της Σημειολογίας, εξακολουθεί να γοητεύει τους νέους σήμερα;

Όχι, η Σημειολογία δεν έχει την απήχηση που είχε κάποτε, αν και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από τα τμήματα επικοινωνίας και προώθησης προϊόντων σε κάθε εταιρεία. Πιστεύω ότι σήμερα όλοι μας χρησιμοποιούμε κώδικες Σημειωτικής χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Ο Ρολάν Μπαρτ, στο βιβλίο του Κριτική και αλήθεια, κατηγορούσε την παλαιά αστική κριτική για έλλειψη ενδιαφέροντος για τα λεπτότερα σημεία της γλώσσας και για επιλεκτική αγνόηση των προκλητικών θεωριών. Αυτές οι σκέψεις του έγιναν αποδεκτές από τη γαλλική διανόηση;

Ναι, όλοι σχεδόν συμφωνούσαν μ’ αυτή την άποψη – ξέρετε, στη Γαλλία η κριτική της μπουρζουαζίας και της μεσαίας τάξης είναι ένα είδος εθνικού σπορ, αν και τελευταία έχει εκλείψει.

Ποια είναι η απήχηση του ονόματος του Ρολάν Μπαρτ στη Γαλλία σήμερα;

Η φήμη του Μπαρτ εξακολουθεί να είναι μεγάλη κι επιπλέον οι νέοι εξακολουθούν να αντλούν έμπνευση διαβάζοντας τα Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου (Fragments d’un discours amoureux).

Δεν είναι δύσκολο να γράφει ο συγγραφέας μυθιστορήματα που να έχουν ως ήρωες και πρόσωπα που ήταν διασημότητες στην εποχή τους;

Θεωρώ ότι είναι πολύ πιο δύσκολο να γράψεις για τις διασημότητες που ζουν ακόμα, για παράδειγμα είμαι βέβαιος ότι το βιβλίο μου ενόχλησε πολύ τον Φιλίπ Σολέρς, σύζυγο της Κρίστεβα.

Τα βιβλία σας έχουν μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα. Είσαστε ικανοποιημένος από την έκδοσή τους στην Ελλάδα;

Είμαι πολύ ενθουσιασμένος που η δουλειά μου μεταφράζεται στην Ελλάδα, τη χώρα που γέννησε τη ρητορική επιστήμη.

Τι θα απευθύνατε στους αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;

Μη σταματάτε να ελπίζετε, μην τα παρατάτε!

Μετάφραση από τα αγγλικά: Απόστολος Σπυράκης

https://no14me.blogspot.com στις 14-01-2019

Η ζωή δεν είναι μυθιστόρημα ή, τουλάχιστον, έτσι θέλετε να πιστεύετε. Ο Ρολάν Μπαρτ περπατάει στην ανηφοριά της οδού Μπιέβρ. Ο μεγαλύτερος κριτικός του 20ού αιώνα έχει κάθε λόγο να είναι εξαιρετικά αγχωμένος. Η μητέρα του, με την οποία ο δεσμός του ήταν άκρως προυστικός, έχει πεθάνει. Και η σειρά μαθημάτων του στο Collége de France με τίτλο “Η προετοιμασία του μυθιστορήματος” έχει καταλήξει σε αποτυχία, πράγμα που δύσκολα μπορεί να αρνηθεί: μιλούσε όλη τη χρονιά στους φοιτητές του για τα γιαπωνέζικα χαϊκού, για τη φωτογραφία, για σημαίνοντα και σημαινόμενα, για τα πασκάλια ντιβερτιμέντι, για τα γκαρσόνια στα καφέ, για νυχτικά ή για τις θέσεις στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου -μίλησε για όλα, μα για το μυθιστόρημα δεν μίλησε.

Ο Ρολάν Μπαρτ, ο μεγαλύτερος κριτικός του 20ού αιώνα, περπατάει στην ανηφοριά της οδού Μπιέβρ εξαιρετικά αγχωμένος, με τόσα να του βαραίνουν τον νου, πράγματα δικά του, όπως η απώλεια της μητέρας του, το αδιέξοδο των μαθημάτων και η διαρκής αναβολή να καταβάλει κάποιες λογοτεχνικές απόπειρες· προηγήθηκε το δείπνο στην οικεία του Μιτεράν, είναι 25 Φεβρουαρίου 1980, αργά το απόγευμα, όταν ένα φορτηγάκι θα τον χτυπήσει και θα τον παρατήσει αιμόφυρτο, οι αυτόπτες μάρτυρες θα κρατήσουν την ανάσα τους και θα τρέξουν σε βοήθεια, δεν μπορούν, βέβαια, να ξέρουν τι διακυβεύεται πίσω από ένα φαινομενικά αθώο ατύχημα. Ένα μήνα αργότερα, στις 26 Μαρτίου ο Ρολάν Μπαρτ θα υποκύψει στα τραύματά του. Από τη στιγμή του ατυχήματος η αστυνομία θα κινητοποιηθεί, ο αστυνομικός επιθεωρητής Ζακ Μπαγιάρ θα αναλάβει την έρευνα. Βέβαια, ο Μπαγιάρ δεν έχει ιδέα για το ποιος είναι αυτός ο Μπαρτ. Παντελώς άσχετος με τη γλωσσολογία και την πανεπιστημιακή κοινότητα καθώς είναι, γρήγορα θα βρεθεί σε αδιέξοδο. Απελπισμένος θα στρατολογήσει τον Σιμόν Χέρτσογκ, καθηγητή “Σημειολογίας της εικόνας” στο πανεπιστήμιο του Βενσέν.

Έχουμε, λοιπόν, όλα τα συστατικά ενός αστυνομικού μυθιστορήματος, χωρίς αυτό σε καμία περίπτωση να σημαίνει πως πρόκειται για ένα τυπικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Ο Λοράν Μπινέ εκκινώντας από ένα πραγματικό γεγονός, τον θάνατο του Ρολάν Μπαρτ, απόρροια ενός αυτοκινητιστικού ατυχήματος, μετατρέπει το ατύχημα σε δολοφονία με πρόθεση την κλοπή ενός εγγράφου, και κάπως έτσι ξεκινάει ένα γαϊτανάκι αποκαλύψεων και ανατροπών, με την αφρόκρεμα της φιλολογικής και γλωσσολογικής διανόησης να παρελαύνει στις σελίδες του μυθιστορήματος και να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Ο Φουκό, ο Ντελέζ, ο Έκο, ο Ντεριντά, ο Λακάν, ο Σαρτρ είναι μόνο μερικοί από τους διάσημους ήρωες του μυθιστορήματος, που σκαρφίστηκε και υλοποίησε ο Μπινέ. Για την έρευνα το ετερόκλητο ντουέτο των ερευνητών θα ταξιδέψει στη Μπολόνια, στη Νάπολη, στην Ίθακα των Ηνωμένων Πολιτειών, θα παρευρεθεί σε ρητορικές μονομαχίες του Logos Club, σε συνέδρια γλωσσολογίας, θα δεχτεί πολιτικές πιέσεις, θα βρεθεί στο κατόπι των βουλγαρικών μυστικών υπηρεσιών, θα διασταυρωθεί αρκετές φορές με ένα ζευγάρι Ιαπώνων. 

Η φαντασία του Μπινέ είναι ανεξάντλητη και οργιώδης, και όμως αυτό δεν είναι το πλέον εντυπωσιακό στοιχείο του βιβλίου, γιατί εκείνο που πραγματικά αφήνει άφωνο τον αναγνώστη είναι η πολυμάθεια του συγγραφέα και η ικανότητά του στη σύνθεση των θεωρητικών κομματιών της ιστορίας. Σκεφτόμουν πως πρόκειται για ένα campus novel, αλλά και πάλι όχι τυπικό, ή για μια κωμωδία ιδεών, και όχι τόσο καταστάσεων. Σίγουρα πάντως η αναγνωστική απόλαυση είναι ανάλογη της οικειότητας του αναγνώστη με τους διάσημους ήρωες του μυθιστορήματος, τόσο ως προς τις θεωρίες τους όσο και ως προς τα στοιχεία του βιογραφικού τους. Ο Μπινέ επιθυμεί να σατιρίσει και το κάνει, όμως αυτό είναι το πρώτο επίπεδο· με αφορμή την αστυνομική ιστορία ικανοποιεί τη φαντασίωση, δική του αλλά και πολλών άλλων, ενός κόσμου όπου μία σημείωση ενός γλωσσολόγου θα ήταν τόσο σημαντική, ώστε να επηρεάσει σε γεωπολιτικό επίπεδο, και η πρόκληση σε ρητορική μονομαχία θα είχε υψηλό τίμημα για τον χαμένο· στήνει ένα σκηνικό δράσης στο οποίο τοποθετεί τους αγαπημένους του ήρωες, όπως τα παιδιά τοποθετούν τις φιγούρες τους και παίζουν μαζί τους.       

Τρομερά διασκεδαστικό μυθιστόρημα, αλλά και αφορμή για να ανοίξουν λεξικά και να ενεργοποιηθούν μηχανές αναζήτησης!

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ στις 04-03-2019

Ο Ρολάν Μπαρτ τραυματίζεται θανάσιμα και ο επιθεωρητής, που καλείται να εξιχνιάσει το έγκλημα, βρίσκεται μπλεγμένος σε μία πλεκτάνη με πρωταγωνιστές τους διασημότερους εκπροσώπους της Γαλλικής Θεωρίας. Ο συγγραφέας Λοράν Μπινέ, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Σαν-Ντενί και γνωστός στο ελληνικό κοινό χάρη στο βραβευμένο, πρώτο βιβλίο του με τίτλο «HHhH» (από τη φράση «Himmlers Hirn heisst Heydrich, δηλαδή «ο εγκέφαλος του Χίμλερ λέγεται Χάιντριχ»), επιδεικνύει τις φιλολογικές του γνώσεις σε ένα καλογραμμένο νουάρ, που μπορούν να εκτιμήσουν εξίσου οι λάτρεις του αστυνομικού και όσοι έχουν περάσει έστω και ένα μικρό διάστημα προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσουν τα γραπτά του Φουκό και του Ντεριντά. Αφενός, ο συγγραφέας αναλαμβάνει να μυήσει τους αμύητους στη γαλλική φιλοσοφία, προσφέροντάς τους έναν περιεκτικό και άκρως απολαυστικό «οδηγό» γεμάτο σασπένς και λεπτό χιούμορ, και αφετέρου «κλείνει το μάτι» στους υποψιασμένους, φέρνοντας τα πάνω-κάτω στους διαδρόμους των πανεπιστημίων της Βενσέν, της Σορβόννης και του Κορνέλ.

Στη δύσκολη αποστολή του, ο αστυνομικός επιθεωρητής Ζακ Μπαγιάρ επιστρατεύει έναν νεαρό καθηγητή σημειολογίας και του αναθέτει τον ρόλο να μεταφράζει σε κατανοητά γαλλικά την «ακατάληπτη» γλώσσα των θεωρητικών. Ο αρχικά απρόθυμος Σιμόν Χέρτσογκ δεν αργεί να εξελιχθεί σε πολύτιμο σύμμαχο του Μπαγιάρ, αφενός γιατί η έρευνα του προσφέρει την ευκαιρία να γνωρίσει προσωπικά συγγραφείς που θαυμάζει, από τον Ουμπέρτο Εκο και τον Ζιλ Ντελέζ έως τον ίδιο τον Μπαρτ λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή σε ένα παριζιάνικο νοσοκομείο, και αφετέρου, διότι δεν τον αφήνει αδιάφορο η σιωπηλή διαμάχη που έχει ξεσπάσει μέσα στους κύκλους της γαλλικής (και όχι μόνο) διανόησης και έχει στο επίκεντρο της τη μυστηριώδη «έβδομη λειτουργία της γλώσσας». Το μόνο βέβαιο είναι πως η εν λόγω λειτουργία διαθέτει τη δύναμη να μετατρέψει όποιον ξέρει να τη χρησιμοποιεί σε άριστο ρήτορα και άρα σε Μέγα Πρωταγόρα του μυστικού Logos Club, μέλη του οποίου έχουν υπάρξει αρκετές επιφανείς προσωπικότητες, αλλά και άτομα διψασμένα για εξουσία.

Αν στο «HHhH» ο συγγραφέας είχε τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στην πλοκή συνθέτοντας ένα ιδιόμορφο «μετα-μυθιστόρημα», στην «Εβδομη λειτουργία της γλώσσας» το ίδιο υπαρξιακό δράμα βιώνει ο κεντρικός ήρωας, που δεν μπορεί να απαλλαγεί από την υποψία πως βρίσκεται παγιδευμένος μέσα σε ένα μυθιστόρημα. «Αυτή είναι η πραγματική μυθοπλασία» είχε δηλώσει ο Λοράν Μπινέ σε παλαιότερη συνέντευξή του στην «Κ», υπερασπιζόμενος την προτίμησή του για τα μη συμβατικά λογοτεχνικά έργα, «όπου ο συγγραφέας μιλάει απευθείας στον αναγνώστη». Καθώς έρχεται αντιμέτωπος με μία θανάσιμη απειλή, ο Σιμόν προλαβαίνει να αναρωτηθεί αν η πιθανή ιδιότητά του ως ήρωας μυθιστορήματος του προσφέρει κάποιου είδους προστασία. «Ενα μυθιστόρημα δεν είναι όνειρο: μπορείς να πεθάνεις σε ένα μυθιστόρημα. Εν πάση περιπτώσει, κανονικά, ο πρωταγωνιστής δεν πεθαίνει, εκτός βέβαια κι αν πλησιάζει το τέλος της ιστορίας», σκέφτεται. «Αν όμως πλησίαζε το τέλος της ιστορίας, πώς θα το μάθαινε; Πώς να ξέρει σε ποια σελίδα της ζωής του έχουμε φτάσει; Πώς να ξέρει ποια είναι η τελευταία μας σελίδα; Κι αν ο πρωταγωνιστής δεν είναι αυτός; Ο καθένας μας δεν νομίζει πως είναι ο πρωταγωνιστής της ζωής του».

Ομως ο Μπινιέ δεν αρκείται στο να βυθίζει τους χαρακτήρες του στο χάος. Εξίσου μπερδεμένος καταλήγει ο αναγνώστης αν επιχειρήσει να ξεχωρίσει τα πραγματικά από τα κατασκευασμένα γεγονότα. Ο Ρολάν Μπαρτ, συγγραφέας, μεταξύ άλλων, ενός εμβληματικού έργου με τίτλο «Ο θάνατος του συγγραφέα», όντως πέθανε έναν μήνα αφού τον χτύπησε ένα φορτηγάκι στους δρόμους του Παρισιού και ο Φουκό πιθανότατα σύχναζε σε «ανυπόληπτες» σάουνες με τους νεαρούς συνοδούς του. Ο σιδηροδρομικός σταθμός της Μπολόνια ανατινάχθηκε στ’ αλήθεια τον Αύγουστο του 1980 και το Πανεπιστήμιο του Κορνέλ, στην Ιθακα των Ηνωμένων Πολιτειών, φιλοξένησε πράγματι ένα συνέδριο με τη συμμετοχή των σημαντικότερων Γάλλων στοχαστών της εποχής, το οποίο βέβαια δεν έληξε αιφνιδίως με τη δολοφονία μιας διακεκριμένης προσωπικότητας. Οσο για τον Αλτουσέρ, κανένας δεν αμφισβητεί ότι δολοφόνησε τη γυναίκα του, μάλλον όμως το έγκλημα δεν σχετιζόταν με το πολυπόθητο «εγχειρίδιο» για την έβδομη λειτουργία.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΑΝΟΥΔΟΥ